Некој слуша песна; звукот се искачува кон висок тон, гласот преминува во фалсет — или можеби се случува нешто сосема неочекувано — и низ ‘рбетот ни поминува бран. Кожата се наежува, а вратот почнува да трне. Оваа сензација е позната како frisson (француски збор за трепет или возбуда), а во научната литература се нарекува „музичко наежување“.
Овој феномен е интересен од една причина, како што забележува и самиот истражувач Мет Сакс: бидејќи наежувањето обично е реакција на студ, не е веднаш јасно зошто влакната на рацете би се исправиле како одговор на некоја мелодија.
Мозокот дава награда пред кулминацијата
Првиот голем пробив се случи во Монтреал во 2011 година. Тим од Универзитетот Мекгил, предводен од Валори Салимпур, побара од учесниците да донесат музика која кај нив секогаш предизвикува такво наежување. Истражувачите потоа ги скенираа мозоците на учесниците користејќи комбинација од ПЕТ-скенирање и функционална магнетна резонанца (фМРИ). Резултатите потврдија дека слушањето на таква музика предизвикува ослободување на допамин во стриатумот — клучна компонента на мозочниот систем за наградување.
Она што уште повеќе ги изненади научниците беше временскиот распоред. Допаминот се ослободуваше во два одделни брана, на две различни локации. Во исчекување на кулминацијата — околу десет секунди пред да се појави наежувањето — се активираше опашестото јадро (nucleus caudatus), додека nucleus accumbens (јадрото акумбенс) се активираше за време на самата кулминација. Салимпур го издвои ова како најзначајно откритие: таа објасни дека мозокот си доделува награда уште пред да се случи очекуваниот настан. Ова објаснува зошто изненадувањето и исчекувањето играат толку важна улога во музиката што најдлабоко нè допира. Зошто некои луѓе чувствуваат наежување, а други не?
Остана отворено уште едно прашање: ако музиката влијае на системот за наградување кај сите луѓе, зошто само некои од нив чувствуваат наежување? Во 2016 година, тим од Универзитетот Харвард и Универзитетот Веслијан — во кој беа вклучени Мет Сакс, Готфрид Шлауг и Сајк Луи — понуди одговор.
Истражувачите започнаа со спроведување на опсежен онлајн прашалник во кој учествуваа повеќе од 230 испитаници. Тие избраа десет поединци кои редовно чувствуваат „еза“ (морници) од музика и десетмина кај кои тоа се случува ретко или никогаш, а потоа ги скенираа нивните мозоци користејќи техника за следење на нервните патишта. Резултатот: групата што чувствува еза има поголем број нервни влакна што го поврзуваат аудитивниот кортекс – делот од мозокот одговорен за обработка на звукот – со предната инсула и медијалниот префронтален кортекс, области поврзани со емоциите и социјалното процесирање.
Интересно е тоа што истиот овој пат постои и кај оние што не чувствуваат еза, но тој е значително помалку развиен. Според тоа, разликата не е во тоа дали врската постои, туку во нејзината јачина.
Сајк Луи заклучи дека оваа врска функционира како аудитивен канал за социјално и емоционално поврзување со другите – откритие што може да даде одговор на прашањето зошто луѓето воопшто создаваат музика. Таа додаде дека создавањето добра песна, во суштина, можеби значи пронаоѓање токму на тој канал.
Што не покажува ова
Иако ова откритие е интересно, тоа има и свои ограничувања. Истражувањето е спроведено со само дваесет учесници, а самите автори ги опишаа резултатите како прелиминарни. Понатаму, наодите не докажуваат дека овие врски се вистинската причина за појавата на еза; можно е односот да функционира во спротивна насока, или пак да зависи од личното искуство и навиките при слушање музика.
Слична претпазливост е потребна и кога станува збор за разликите во личноста. Претходните истражувања ја поврзуваа склоноста кон доживување „ежење“ со особината „отвореност кон искуства“, но поновите студии сугерираат дека таквите сензации се почести кај луѓето што ја слушаат музиката аналитички – предвидувајќи ја мелодијата или визуелизирајќи слики – отколку нужно кај оние што имаат најдлабока емоционална поврзаност. Тие ја чувствуваат оваа еза кога музиката отстапува од нивните очекувања на неочекуван, но пријатен начин.
Прашање до читателот
Останува еден феномен што науката во моментов може да го објасни само делумно. Постојат индиции втемелени во анатомијата, хемијата и карактеристиките на личноста, но сепак нема целосен одговор зошто еден акорд може да помине низ еден човек како електрична струја, додека кај друг не предизвикува апсолутно ништо. Имајќи го тоа предвид, следново прашање служи како едноставен тест: која песна ја слушате кога сакате да предизвикате чувство на морници – и дали таа секогаш го има истиот ефект?