Во ера кога успехот се мери според бројот на опции, материјалните достигнувања и постојаниот личен напредок, парадоксот на среќата станува сè поочигледен: многу луѓе имаат повеќе од кога било досега, но сепак не се чувствуваат исполнето.
Токму овој феномен го проучува Даниел Гилберт, професор по психологија на Харвард и автор на познатата книга „Stumbling on Happiness“. Неговото истражување открива дека проблемот не е во тоа што немаме доволно, туку во начинот на кој размислуваме за среќата.
Гилберт тврди дека нашите умови честопати работат против нас – погрешно проценуваме што ќе нè направи среќни и колку долго ќе трае таа среќа. Како што самиот вели: „Луѓето се многу добри во замислувањето на иднината, но изненадувачки се лоши во претпоставувањето како ќе се чувствуваат во таа иднина“.
Илузијата за идната среќа
Една од централните идеи на делото на Гилберт е она што тој го нарекува „афективно исчекување“ – способност однапред да се предвиди како ќе се чувствуваме во одредени ситуации. Проблемот е што оваа способност честопати не успева.
На пример, веруваме дека новата куќа, подобрата работа или повисоката плата ќе нè направат трајно среќни. Сепак, истражувањата покажуваат дека луѓето многу брзо се прилагодуваат на новите околности. Она што изгледаше како сон што се оствари вчера, денес станува нова норма.
„Кога ќе го добиеме она што го сакаме, ретко сме толку среќни колку што очекувавме, не затоа што е разочарувачки, туку затоа што брзо се навикнуваме на тоа“, објаснува Гилберт.
Со други зборови, нашите мозоци се програмирани постојано да бараат повеќе, што нè држи во маѓепсан круг на очекувања и разочарувања.
Зошто секогаш го бркаме следното нешто
Една од причините зошто се бориме да бидеме задоволни е тоа што го преценуваме влијанието на големите настани врз нашата долгорочна среќа. Гилберт наведува примери на добитници на лотарија и луѓе кои доживеале големи животни катастрофи. И двајцата се враќаат на својата „основна“ среќа по одреден временски период.
Ова не значи дека големите работи не се важни, туку дека нивните ефекти се краткотрајни.
„Нашите емоции имаат вграден имунолошки систем“, вели Гилберт. „Тој нè штити од екстремна среќа и екстремна несреќа што траат предолго.“
Овој „психолошки имунолошки систем“ ни помага да преживееме тешки ситуации, но исто така го намалува интензитетот на радоста што ја очекуваме од позитивните промени.
Стапицата на изборот и преоптоварувањето
Современиот живот носи со себе широк спектар на избори – од кариери до партнери, од места за живеење до секојдневни обични работи. Иако може да звучи како привилегија, Гилберт предупредува дека премногу избор може да биде извор на незадоволство.
Кога имаме премногу опции, имаме тенденција да ги доведуваме во прашање нашите одлуки и да се прашуваме дали можевме да направиме подобри избори. Ова создава постојано чувство на сомнеж и пропуштени можности.
„Колку повеќе опции имаме, толку е поголема веројатноста да бидеме незадоволни од изборите што ги правиме“, истакнува Гилберт.
Наместо да уживаме во она што го имаме, размислуваме за сите работи што можевме да ги имаме.
Зошто не веруваме во сопственото искуство
Интересно е што луѓето често ги игнорираат искуствата на другите, иако тие би можеле да им помогнат да донесат подобри одлуки. Гилберт нагласува дека искуствата на другите луѓе се еден од најдобрите предиктори за нашата идна среќа.
Ако повеќето луѓе велат дека одредена работа не ги направила среќни на долг рок, веројатно е дека нема да нè направи ниту нас среќни. Сепак, имаме тенденција да веруваме дека ние сме „исклучок“.
„Најдобриот начин да предвидите како ќе се чувствувате во дадена ситуација е да прашате некого што поминал низ тоа“, вели Гилберт. „Но, луѓето ретко го прават тоа, бидејќи мислат дека се различни.“
Како да се приближите до вистинската среќа
Гилберт не нуди едноставни рецепти за среќа, но неговите идеи сугерираат неколку важни упатства. Прво и најважно, важно е да се разбере дека среќата не е трајна состојба постигната со еден голем настан, туку процес што вклучува прилагодување и перспектива.
Исто така, фокусирањето помалку на хипотетичка иднина, а повеќе на сегашниот момент, може да помогне. Наместо постојано да планираме што ќе нè направи среќни еден ден, покорисно е да обрнеме внимание на она што веќе го имаме.
Конечно, Гилберт нè потсетува на едноставна, но често занемарена вистина: „Среќата не е да го добиеме она што го сакаме, туку да научиме да го сакаме она што го имаме.“
Во свет кој постојано нè охрабрува да се стремиме кон повеќе, ова може да биде најтешката – но и најважната – лекција.